Mantık Ders Sonu Özeti-3 - İhsan Şenocak Hoca

İhsan Şenocak Hoca, mantık derslerinin sonunda yaptığı bu özet derste önermelerin hükümlerinden kıyasa, kıyasın çeşitlerinden de delillerin dayandığı öncüllere uzanan geniş bir tekrar yapıyor. Klasik mantık kitaplarındaki Arapça örnekler üzerinden ilerleyen ders, özellikle medrese usulü mantık okuyan öğrenciler için toparlayıcı bir özet niteliği taşıyor.

Önermelerde aks: aks-i müstevî ve aks-i nakîz

Hoca, önermelerin hükümlerinden tenakuzu daha önce işlediklerini hatırlatarak aksi, yani döndürmeyi anlatıyor. Aks-i müstevîde birinci önermenin konusu yüklem, yüklemi de konu yapılır. "Her insan hayvandır" önermesinin aksi "Bazı hayvanlar insandır" şeklinde gelir. Tümel olumlu önerme tikel olumlu olarak, tikel olumlu yine tikel olumlu olarak, tümel olumsuz ise tümel olumsuz olarak döner. Tikel olumsuz önermenin ise aksi olmaz. Aks-i nakîzde ise konu ve yüklemin çelişikleri alınarak yer değiştirilir: "İnsan olmayan her şey hayvan değildir" örneğinde olduğu gibi, burada da önermenin doğruluğunu korumaya dikkat edilir.

Kıyasın tarifi: basit ve mürekkeb

Tasdikatın maksatlar bölümüne geçen Hoca, kıyası, kabul edildiğinde kendiliğinden başka bir sözü gerektiren önermelerden oluşan söz olarak tarif ediyor. İki önermeden oluşan kıyasa basit kıyas denir: "Âlem değişkendir, her değişken sonradan olmadır, öyleyse âlem sonradan olmadır." Üç veya daha fazla önermeden oluşan kıyas ise mürekkeb kıyastır; Hoca buna gizlice mal alan kişi üzerinden kurulan zincirleme bir örnek veriyor.

İstikrâ ve temsil

Tümevarım anlamına gelen istikrâ ikiye ayrılıyor: bütün fertleri inceleyerek hükme varılan tam istikrâ ve bir kısmından hareketle hüküm verilen nâkıs istikrâ. Temsil de kıyas dışındaki istidlal çeşitleri arasında ele alınıyor.

Kıyâs-ı iktirânî ve kıyâs-ı istisnâî

Neticenin, öncüllerin bütününden değil konu ve yüklemi iki öncülden alınarak kurulduğu kıyasa iktirânî kıyas deniyor. Tekrar eden terim orta terimdir; netice cümlesinde yer almaz ama kıyası harekete geçiren asıl unsur odur. Güneş doğduğunda gündüzün var olması üzerinden kurulan örnekle şartlı iktirânî kıyas, "lakin" edatıyla kurulan örnekle de istisnâî kıyas açıklanıyor. Ardından kıyasın şekillerine göre hangi öncüllerden hangi neticenin çıktığı tek tek tekrar ediliyor.

Madde bakımından kıyas: beş sanat

Dersin sonunda kıyas bu kez maddesi bakımından ele alınıyor ve beş sanata ayrılıyor: kesin öncüllerden oluşan burhan, zan ve makbul sözlere dayanan hitabet, meşhur önermelerden kurulan cedel, hayal uyandıran önermelerden oluşan şiir ve kesin ya da zannî öncüllere benzeyen unsurlardan kurulan safsata.

Bu yazı, dersin ana başlıklarını özetlemektedir; örneklerin ve açıklamaların tamamı için videoyu izleyebilirsiniz.