Mantık Ders Sonu Özeti-1 - İhsan Şenocak Hoca

İhsan Şenocak Hoca bu derste, medrese geleneğinin başlangıç kitaplarından olan Îsâgûcî'yi bitirdikten sonra bütün kitabı baştan sona özetliyor. Ders bir sohbetten çok bir tekrar dersi: mantık ilminin tarifinden başlıyor, tasavvurat ve tasdikat ayrımıyla devam ediyor, kaziyeler ve tenâkuz bahsiyle tamamlanıyor.

Mantık Neden Bir Alettir

Hoca söze mantığın tarifiyle başlıyor: mantık, kurallarına riayet edildiği takdirde zihni düşünmede ve düşünceyi ifade etmede hatadan koruyan bir alettir. Burada akla gelebilecek itirazı da kendisi soruyor: bu kuralları bilenler neden her zaman hakikate ulaşamamışlardır? Cevabı bir benzetmeyle veriyor: bir ilacın hastalığa çare olduğunu bilmek yetmez, onu kullanmak gerekir. Kurallar bilinip tatbik edilmediğinde mantık da şifa vermez.

Tasavvur ile Tasdik Arasındaki Fark

Dersin omurgasını bu ayrım taşıyor. Tasavvur, bir şeyin hüküm verilmeksizin zihinde beliren sûretidir; "kapı" veya "pencere" dediğimizde zihnimizde oluşan şey budur. Tasdik ise bir şeyi bir başka şeye, doğrulanma ya da yalanlanma ihtimalini dikkate alarak isnat etmektir. "Zeyd kâtiptir" cümlesi bir hüküm taşır; doğru da olabilir, yanlış da. Hoca bu iki alanı ayrı ayrı taksim ederek ilerliyor.

Beş Küllî ve Tanımın Kuruluşu

Hoca, delâlet bahsini hatırlattıktan sonra küllîyât-ı hamseyi tekrar ediyor: cins, fasıl, nev', hâssa ve araz-ı âmm. İnsanın "hayvân-ı nâtık" diye tarif edilmesinde "hayvan" cinsi, "nâtık" ise onu atı ve merkebi de içine alan cinsin diğer fertlerinden ayıran faslı verir. Cinsin kendi içinde âlî, mütevassıt, sâfil ve müfred diye taksim edilişi de tek tek örneklendiriliyor. Hâssa, yalnız o türe ait bir özelliktir; insanın gülebilir olması gibi. Araz-ı âmm ise başka canlılarda da bulunabilen niteliktir; nefes alıp vermek gibi. Bunların lâzım ve müfârık kısımları da örnekleriyle açıklanıyor. Hoca bütün bu bahislerin tasavvuratın "mebâdî" tarafını teşkil ettiğini, tarif ve tanımların ise "makāsıd" tarafını oluşturduğunu belirtiyor.

Kaziyeler ve Tenâkuz

Dersin son bölümü tasdikat tarafına ayrılıyor. Kaziyeler hamliyye ve şartiyye diye ikiye ayrılıyor; şartiyye-i münfasılanın mâni'atü'l-cem', mâni'atü'l-hulüv ve hakikiyye kısımları örneklerle işleniyor. Ardından tenâkuz bahsine geçiliyor. Hoca burada önemli bir şartı vurguluyor: tenâkuzun gerçekleşebilmesi için karşı karşıya konulan iki tarafın da kaziye olması gerekir. Müfred kelimeler arasındaki zıtlık ya da bir tarafı müfred, diğeri kaziye olan bir karşılaştırma tenâkuz sayılmaz.

Bu yazı, dersin ana başlıklarını özetlemektedir; anlatımın tamamı için videoyu izleyebilirsiniz.